مجله ایران من :

تاریخ نمایش صحنه‌ای در ایران

نمایش در اشکال گوناگون آن همیشه بشر را تحت تاثیر خود قرار داده است. در اعصار مختلف از این هنر برای رساندن پیام‌های سیاسی و اجتماعی و به منظور سرگرم کردن حضار اجرا می‌شده. می‌توان گفت که سابقه نمایش صحنه‌ای ایران بیشتر از بسیاری کشور‌های نامدار دیگر در این عرصه است. قدمت نمایش صحنه‌ای در ایران به پیش از اسلام و نمایش‌های آیینی آن دوران بازمی‌گردد. با ورود اسلام به ایران، نه‌تنها نمایش صحنه‌ای ایران رواج خود را از دست نداد، بلکه بیش از پیش محبوبیت یافت و درونمایه‌ای غنی‌تر پیدا کرد. نمایش صحنه‌ای به شکل کلی به چند دسته تقسیم می‌شود که به آن اشاره کرده‌ایم.

 

نمایش سیاه‌بازی و روحوضی

نمایش سیاه‌بازی که با نام‌های تخت‌حوضی و یا شوبازی نیز شناخته می‌شود، یکی از نمایش‌های بوده که در مجالس مختلف به منظور سرگرم کردن حضار اجرا می‌شده. در گذشته خانه‌های بزرگ ایرانی، همگی حوضی بزرگ در میان حیاط داشتند که در جشن و سرور روی آن تختی بزرگ می‌گذاشتند تا صحنه نمایش سیاه‌بازی باشد. سیاه‌بازی به عنوان یک نمایش فی‌البداهه عموما در نواحی مختلف ایران داستان مشخصی نداشت اما سیاه‌بازی‌های تهران، همه داستان‌های غالب و شخصیت‌های مشخصی داشتند. طنز اجتماعی این نمایش‌ها و شخصیت‌های کوچه و بازاری‌شان می‌توانست لبخندی بر روی لب تماشاچیان بیاورد. شخصیت اول داستان در سیاه‌بازی، سیاه، یا شلی است که با حرف‌های نیش‌دار و گزنده خود تماشاچیان را می‌خنداند.

 

نمایش خیمه شب‌بازی

زمانی‌که در مورد تاریخ و پیشینه نمایش در ایران سخن می‌گویم ناخودآگاه ذهنمان به سمت و سوی نمایش خیمه شب‌بازی می‌رود. خیمه شب‌بازی به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نمایش‌های روحوضی ایرانی در جشن‌ها، اعیاد و عروسی‌ها برای سرگرم‌ کردن مهمانان به اجرا در می‌آمده. در این نمایش تمام ابزار و ادوات نمایش را در یک صندوق بزرگ نگه می‌داشتند چرا که این نمایش‌ها توسط دوره‌گردان برپا می‌شده و حمل تمام این ابزار در صندوق‌ها راحت‌تر بوده است.. برای اجرای نمایش، ابتدا خیمه‌ای بزرگ در محل نمایش برپا می‌شده و عروسک‌هایی که به نام لعبت نیز شناخته می‌شدند را بر روی سفره‌ای چرمی یا پارچه‌ای به حرکت درمی‌آوردند. عروسک‌های چوبی خیمه شب‌بازی با اندازه‌هایی یک وجبی با لباس‌های رنگی و سنتی ایرانی، همگی شخصیت‌های جذاب و دوست‌داشتننی داشتند. یکی از شخصیت‌های بیشتر شناخته شده خیمه شب‌بازی «مبارک» است که با شوخ‌طبعی و جسارتش بینندگان فراوانی را به پای این نمایش می‌کشانده. خیمه شب‌بازی اگرچه امروزه نمایشی کودکانه به شمار می‌رود اما چنان در فرهنگ ایرانی ریشه دارد که در ابیات شاعران نامدار ایرانی نیز در مورد آن می‌خوانیم،

ما لعبتکانیم و فلک لعبت باز

از روی حقیقتیم؛ نه از روی مجاز

یک چند در این بساط بازی کردیم

رفتیم به صندوق عَدَم یک یک باز

 

نقالی

هنر قصه‌گویی از دیرباز در سنت ایرانی رواج داشته است. نقالی یا نقل واقعه و قصه، شعر و نثر با حرکات و حالات در میان جمعی از تماشاچیان است.  نقالان داستان‌های عاشقانه، افسانه‌ها و حماسه‌های ملی و دینی را در قالب قصه‌ای جذاب و گیرا تعریف می‌کردند. در ابتدا شاهنامه‌خوانی یکی از قسمت‌های مهم نقالی را تشکیل می‌داد اما به مرور حماسه‌های دینی جای خود را در نقالی پیدا کردند. نقالی در طول سالهای متمادی توانست تا روایات کهن شاعرانی همچون فردوسی، جامی، نظامی و سعدی را زنده نگاه دارد.  با ورود اسلام به ایران نه‌تنها هنر نقالی از رونق نیافتاد، بلکه با ورود حماسه‌های مذهبی جذابیت و محبوبیت آن دوچندان شد. در تاریخ نمایشی ایران نقال یکی از رخشان‌ترین چهره‌های نمایشی به شمار می‌رود.

تعزیه

کلمه تعزیه به معنای تسلا دادن، سوگواری و برپایی یادبود عزیزان است. اما در حوزه نمایشی، تعزیه نمایشی مذهبی-حماسی با زمینه‌های دینی، مذهبی و تاریخی که برای گرامیداشت قیام و شهادت حضرت امام حسین (ع) سومین پیشوای شیعیان و یارانش در دهمین روز محرم اجرا می‌شود. تعزیه خوانان عموما به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند، اولیا‌خوانان (پیامبر اکرم (ص) و امامان)، اشقیاخوانان، شخصیت‌های میانه‌حال (حوریان و جنیان). تعزیه در ایران در زمان قاجار به شکوه خود رسید با این حال، از آنجا که این نمایش به دربار راه یافت، نسخه‌های تعزیه دچار تحریف شد وجلوه واقعی آن در این فضاها خدشه‌دار گردید، هرچند در سال‌های اخیر تعزیه توانسته تا جای خود را دوباره در میان نمایش‌های صحنه‌ای پیدا کند.

 

معرکه

معرکه‌گیری یکی دیگر از نمایش‌های صحنه‌ای سنتی ایرانی است که امروزه منسوخ شده است. معرکه‌گیری، بیشتر جنبه عمومی و کوچه بازاری داشته. این نمایش را عموما در میدان‌های شهر اجرا می‌کردند. در این نمایش معرکه‌گیر در میان صحنه می‌ایستاده و تماشاچیان گرداگرد او را می‌گرفتند تا شاهد نمایش باشند. در این بین معرکه‌گیر با پاره کردن زنجیر، شکاندن سنگ با دست و یا گرفتن مار سمی تماشاچیان را سرگرم می‌کرده. با آنکه معرکه‌گیری نمایشی رایگان بود اما در پایان نمایش تماشاچیان می‌توانستند مبلغی را به عنوان هدیه به معرکه‌گیر بدهند. یکی از اهداف اصلی این نمایش، گسترش روحیه پهلوانی است.

 

پرده‌خوانی

یکی دیگر از نمایش‌های مذهبی ایران، پرده‌خوانی و یا شمایل‌گردانی است. در پرده‌خوانی یک پرده‌خوان و یک پرده وجود دارد که بر رویش رخداد‌های مصیبت‌باری که بر خاندان پیامبر اکرم (ص) آمده نقش گرفته. یکی از اصلی‌ترین موضوعات پرده‌خوانی، واقعه عاشورا و حوادث قبل و پس از آن بوده. اما در طول زمان داستان‌های پندآموزی در باب جوانمردی نیز به موضوعات پرده‌خوانی اضافه شد. پرده‌خوان با کلامی آهنگین نقوش داستانی روی پرده‌ها را برای تماشاچیان بازگو می‌کرد. پرده‌خوانی بیشتر در فضای قهوه‌خانه‌‌ای اجرا می‌شده، به همین علت آن را با نام نمایش قهوه‌خانه‌ای نیز می‌شناختند. پرده‌خوانی به نوعی ادامه سنت دیرینه قصه‌خوانی، مرثیه‌سرایی و تعزیه‌خوانی میدانند.

 

کلام آخر

نمایش صحنه‌ای در ایران تاریخی غنی و پربار دارد، در تمام اعصار نمایش‌های متفاوت توانستند تا در ذهن و جان مردم جای بگیرند و با زندگی آن‌ها عجین شوند، به گونه‌ای که حتی امروزه نیز این نمایش‌ها همچنان در تاریخ نمایشی ایران نقشی پرنگ را ایفا می‌کنند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سایر مقالات

جدیدترین ویدئوها