مجله ایران من :

پیوند ادبیات و تاریخ ایران

پیوند ادبیات و تاریخ ایران

تاریخ و ادبیات دو روی یک سکه‌اند، دو شاخه علوم انسانی که رابطه تنگاتنگی داشته و بستری برای رشد یکدیگر تلقی می‌شوند. در طول تاریخ ایران بسیاری از تاریخ‌نویسان برجسته، ادیبان مشهور و نامی ایرانی ‌بوده‌اند و درون‌مایه بسیاری از آثار ادبی بزرگ ایران نیز تاریخ کشورمان بوده است. بنابراین، شناخت و فهم یکی نیازمند آشنایی عمیق با دیگریست.

نمی‌توان این دو حوزه را از هم جدا کرد، چرا که ادبیات همواره بستری برای بیان تاریخ بوده و برخی از آثار ادبی ارزش تاریخی والایی برای ایرانیان دارند. ادبیات همواره توانسته تا با بلاغت و شیوایی خود، پیوند عمیقی با تاریخ برقرار کند، تا آنجاکه ادبیات را زبان دوم تاریخ می‌دانند. در ادامه قصد داریم تا شما را بیشتر با این پیوند میان تاریخ و ادبیات ایران آشنا کنیم.

 

پیشینه تاریخی ایران

تاریخ ایران پیش از اسلام به سه دوره کلی تقسیم می‌شود. ایران پیش از آریایی‌ها، پس از مهاجرت آریایی‌ها و ایران باستان. تمدن شهر سوخته سیستان، تمدن ایلامی، تمدن جیرفت کرمان، کاسی‌های کرمانشاه، تپور‌های تبرستان و اورارتو آذربایجان تنها بخشی چند از تمدن‌های شکوفای پیش از مهاجرت آریایی‌ها به ایران به‌شمار می‌رفتند. با مهاجرت آریایی‌ها به ایران و تقسیم‌بندی آن‌ها به گروه‌های متعددی از جمله ماد‌ها، پارت‌ها و پارس‌ها، بومیان ایران رفته رفته جای خود را به این گروه‌ها دادند. پس از این دوران، تمدن ایران باستان با شکل‌گیری دولت ‌ماد‌ها در فلات‌های غربی و هگمتانه آغاز و با ورود اسلام به ایران پایان یافت. دولت ماد‌ها ۵۵۰ سال پیش از میلاد مسیح به دست کوروش منقرض شد، پس از آن با تاسیس حکومت هخامنشیان تنها به فاصله نیم قرن، داریوش اول، اولین جامعه مدنی را تاسیس و دستور ساخت تخت جمشید را داد. پس از حمله اسکندر به ایران امپراطوری پارس به دست بیگانگان افتاد، اما پس از مرگ وی در سال ۲۸۱ پیش از میلاد مسیح، سلسله سلوکیان در ایران تاسیس شد. پس از این دوره ایران تحت کنترل پارت‌ها و سلوکیان قرار گرفت تا آنکه در سال ۲۴۱ میلادی امپراطوری ساسانیان برپا شد و شاپور یکم با حمله به روم توانست امپراطوری این کشور را دستگیر کند. پس از سال ۵۰۰ میلادی که دوران شکوفایی و اوج ساسانیان تلقی می‌شد، این حکومت رو به افول رفت و دست آخر با ورود اسلام به ایران، کشورمان دوباره به دوران اوج و قدرت خود بازگشت.

 

پیشینه ادبی ایران

شاید بتوان قدیمی‌ترین آثر ادبی پیش از اسلام را به سروده‌های اوستا که به ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد نسبت داد. با این حال، همچنان آثار ادبی از این دوره در دسترس است که به زبان‌های رایج ایرانی پیش از اسلام نگاشته شده‌اند. با ورود اسلام به ایران، ادبیات منطقه و کشورمان نیز جانی تازه یافت، تا جاییکه امروزه تاریخ ادبیات فارسی پس از اسلام قدمتی هزار و صد ساله دارد. از اولین نام‌های بزرگ ادبیات فارسی پس از ورود دین مبین اسلام به ایران، می‌توان به رودکی سمرقندی، ابولموید بلخی و ابوعلی بلعمی، ناصر خسرو، مسعود سعد سلیمان، عمر خیام، انوری، خاقانی، نظامی گنجوی، سنایی، عطار در نظم و نظام‌الملک، محمدبن منور، عطار، ابولفضل بیهقی، غزالی، نصرالله منشی، نظامی عروضی و بیشمار نام‌های بزرگ دیگر در نثر اشاره کرد. پیشرفت‌های ادبی ایران پس از اسلام گنجینه‌ای از شاهکار‌های ادبی را برای ایران به ارمغان آورد و آن را به دوران اوج خود رساند.

 

وقایع تاریخی در ادبیات ایران

بسیاری از شاعران نویسندگان ایرانی از تاریخ به عنوان درون‌مایه آثار خود استفاده کرده و وقایع تلخ و شیرین تاریخی را در قالب زبان شعر و نثر بیان کرده‌اند. همین امر باعث شده تا نه‌تنها آثار آن‌ها از لحاظ ادبی، بلکه از جنبه تاریخی نیز آثاری ارزشمند برای کشورمان تلقی شود. از آنجاییکه بسیاری از منابعی که با هدف تاریخ‌نگاری نگاشته شده‌اند، در واقع به دستور سلاطین و حاکمان آن دوران تدوین شده‌اند بیشتر به وقایع سیاسی و کشوری می‌پرداختند، حال آنکه آثار ادبی در دل خود جزئیات بیشتری از نحوه زندگی و تاریخ مردمی در اعصار مختلف را بازگو می‌کنند. اشعار، حماسه‌ها، تصنیف و قصه‌ها، حکایات و ضرب‌المثل‌های ایرانی همگی تصویری از تاریخ در آینه ادبیات هستند. دیوان شعر شاعران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و شاعران همواره در اشعار خود از تاریخ سیاسی و اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران زمین سخن گفته‌اند. از جمله این دیوان‌ها می‌توان به دیوان حافظ، یا قصیده‌های انوری ابیوردی اشاره کرد. حافظ در غزل‌های خود همچون آینه تمام‌نمایی، مسائل و مشکلات اجتماعی و فرهنگی شیراز در زمان حکومت آل‌مظفر را به تصویر می‌کشد. شاهنامه فردوسی، یکی از برترین آثار ادبی ایران نیز در کنار بخش پهلوانی و بخش اساطیری خود، بخشی تاریخی دارد که در آن تاریخ ایران از دوره پادشاهی اسکندر بر ایران تا پادشاهی یزدگرد سوم را در دل اشعار خود گنجانده.

در چند خط بخوانیم

پیوند ادبیات فارسی و تاریخ ایران چنان عمیق است که به سختی می‌توان برخی متون ادبی را از متون تاریخی تمیز داد. هر یک از این حوزه‌ها باری از دوش دیگری برداشته و در طول سال‌ها توانسته‌اند تاریخ و ادیبات ایران را غنی و به یکی از بزرگترین ادبیات‌های جهان بدل کنند. شاعران و مشاهیری که با استفاده از حوادت و وقایع تاریخی توانسته‌اند ادبیات خود را به تاریخ کشورمان پیوند زند و آن را در غالب زیبای سخن به روایت درآورند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سایر مقالات

جدیدترین ویدئوها