مجله ایران من :

اهمیت سفال در شناخت تمدن کهن ایرانی

سفال و هنر سفالگری، همواره جزئی جدایی‌ناپذیر از بسیاری از تمدن‌های اعصار گذشته بوده است. سفالگری از جمله اولین هنر‌های بشری دوران ماقبل تاریخ بوده و نمونه‌های بی‌نظیری از این دست ظروف ایرانی در جای جای کشور عزیزمان کشف شده است. ایران به عنوان یکی از اولین و مهم‌ترین مراکز تولید سفال در تاریخ از پیشینه غنی در این زمینه برخوردار است.

از زیباترین و خاص‌ترین نمونه‌های ظروف سفالی کشف شده در ایران، مجسمه‌هایی به شکل جانورانی چون قوچ و گاو‌میش هستند که موارد تزئینی داشته‌ و قدمتی متعلق به ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دارند. بسیاری از این ظروف امروزه همچنان جزو بی‌نظیرترین نمونه‌های ظروف سفالی در جهان هستند. در ادامه قصد داریم تا شما را کمی با تاریخ سفالگری در ایران در اعصار مختلف آشنا کنیم.

پیدایش سفالگری

پیدایش سفال به تمدن بین‌النهرین و انسان‌های غارنشین بازمی‌گردد. در این عصر پس از آنکه دوران جمع‌آوری غذا پایان می‌یابد و تولید غذا به تازگی رواج پیدا می‌کند، اولین نشانه‌های کشاورزی و زندگی اجتماعی دیده می‌شود. از این رو ذخیره مواد مصرفی اهمیت ویژه‌ای داشته و اولین ظروف سفالی ساخته می‌شوند. یکی از شاخصه‌های اصلی این دوران پیدایش ظروف سفالی نخودی و قرمز رنگی است که از حفاری‌های باستان‌شناسی در مناطق شرقی دریای مدیترانه و دریای سند یافت شده است. پیدایش سفال، شاید یکی از بزرگترین قدم‌های بشریت در راستای ایجاد تمدن و پیشرفت آن به‌شمار می‌آید.

آغاز سفالگری در ایران

آغاز سفالگری در ایران به دوران نو سنگی و سال‌های ۵۸۰۰ تا ۶۳۰۰ قبل از میلاد مسیح بازمی‌گردد. در حقیقت این دوره را به دو بخش پیش از کشف سفال و پس از آن تقسیم می‌کنند. اولین ظروف سفالی کشف شده متعلق به این دوران عمداتا در مناطقی چون تپه گوران لرستان، تپه سراب، تپه جارمو و نظیر بوده است. به صورت کلی، ۴ منطقه در ایران را منشا و مبدا سفالگری در کشورمان می‌دانند. این مناطق به ترتیب، کوه‌های زاگرس، نواحی جنوبی دریای خزر، آذربایجان غربی امروزی و سیستان و بلوچستان هستند. در مناطق کویری ایران نیز قدمت سفالگری به هشت هزار سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. سفال‌های ایرانی که با نام سفال گمبرون نیز شناخته می‌شود، در آغاز به دو شکل، سفال سیاه و سفال‌های قرمز ساخته شدند. این سفال‌های دست‌ساز را با اثر انگشت تزئین کرده و بیشتر نیز به شکل کاسه‌هایی ساده هستند.

سفال پیش از پیدایش تاریخ

سفال‌های قرمز رنگ و منقوش فلات ایران که قدمتی مابین پنچ تا شش هزار سال پیش از میلاد مسیح دارند، از اولین نمونه‌های سفالگری در ایران هستند. وجود این ظروف که عموما با استفاده از پودر شن یا گیاهان خرد شده ساخته شده‌اند، نشان‌دهنده تمدن غنی، قدیمی و پیشرفته ایرانی است. بر روی بسیاری از این سفال‌ها طرح‌های منقوش سیاه‌رنگ پرندگان و حیوانات را می‌توان مشاهده کرد. نکته جالب توجه اینجاست که طی اکتشافات باستان‌شناسی، این ظروف به مرور زمان شفاف‌تر و شکل آن‌ها نیز از نظم و کیفیت بیشتری برخوردار شده، که این نکته خود نشان از اختراع چرخ سفالگری در این مناطق بوده. اختراع چرخ سفالگری مهم‌ترین مرحله توسعه سفالگری پس از کشف آن در ایران و جهان تلقی می‌شود. «سفال نوسنگی کمربند» از انواع ظروف سفالی مربوط به این دوران است که از غار کمربند واقع در بهشهر کنونی کشف شده.

سفال در اعصار مختلف

  • ماد‌ها

از آثار سفالی بدست‌آمده مربوط به دوره مادها و هخامنشیان در مناطقی چون بیستون، لرستان، کرمانشاه و حتی گیلان می‌توان به این نتیجه رسید که در این دوران پیشرفت سفالگری چشمگیر بوده و تولید سرامیک لعاب‌دار نیز رواج داشته است. پس از دوره ماد‌ها و با شکل‌گرفتن سلسله هخامنشیان سفالگری با لعاب را در ظروف یافت شده در این عصر و قسمت‌های مختلف کاخ‌ها و بناهای هخامنشی یافت شده در تخت جمشید و محوطه باستانی شوش نیز می‌توان یافت.

 

  • اشکانیان

با وجود اینکه بسیاری از سایت‌های باستان‌شناسی کشف شده از دوران اشکانیان در مرز‌های کنونی ایران نیستند، اما هنر اشکانیان و ایرانیان در عرصه سفالگری و تمدن غنی ایرانی را هنوز هم در مناطقی چون آسیای میانه و حتی سوریه می‌توان یافت. نمونه‌های داخلی مشابه چنین آثاری در مناطقی چون صد دروازه، هگمتانه و حتی مناطقی در سیستان، گرگان و گیلان نیز یافت شده‌اند. یکی از شاخصه‌های این سفالینه‌ها تنوع انواع لعاب‌دار و بدون لعاب آن‌ها در این دوره است.

  • ساسانیان

نمونه‌های سفال اشکانی را در اکتشافات مناطقی چون بیشابور، سیراف، گرگان تخت سلیمان واقع در استان فارس و مناطق نزدیک کرمان کشف کرده‌اند. از خصوصیات این سفالینه‌ها می‌توان به شکل قالب‌خورده، خطوط موازی، اشکال هندسی و وجود نوشته‌های سیاه‌قلمی به خط پهلوی بر روی این ظروف اشاره کرد.

 

  • دوره اسلامی

پس از ورود اسلام به ایران، سفالگری کشورمان به صنعتی قدرتمند با تنوعی بالا بدل شد. آثار و نمونه‌های فراوانی از سفالینه‌های این دوران به جا مانده و این ظروف تنوع فوق‌العاده‌العاده بالایی نیز دارند. ظروف سفالین زرین فام، ظروف مینایی و هفت رنگ، ظروف سفالی کنده‌کاری شده با تزئینات زیبا و خیره‌کننده‌، نقوش و تصاویر متنوع و رنگی از انواع بی‌شمار سفالینه‌های دوران پس از ورود اسلام به ایران است.

در چند خط بخوانید

سفال و سفالگری همواره در طول تاریخ و پیدایش تمدن نقش پررنگی را ایفا کرده. با آنکه این هنر امروزه از چهره زندگی شهری رنگ باخته، اما اکتشافات باستانی از این هنر و وجود آن در اعصار گذشته همگی نشانی از تحولات علمی، تاریخی و شکوفایی و رشد تمدن ایرانی است. باتوجه به آثار سفالی کشف شده متعلق به اعصار مختلف ایران، می‌توان به این نتیجه رسید که ایران رابطه اقتصادی و فرهنگی تنگاتنگی با جوامع دیگر داشته و نقش ایران در پیشرفت و گسترش جهانی هنر و صنعت سفالگری غیر قابل انکار و ضروری بوده است.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سایر مقالات

جدیدترین ویدئوها