مجله ایران من :

شناخت بیابان و عوامل موثر در بیابان‌زایی

بیابان‌ها یکی از انواع غالب اکوسیستم هستند، چراکه به شکلی کلان در قسمت‌های پهناوری از کره زمین گسترده شده‌اند. طبق تعریفی که سازمان ملل متحد از مفهوم بیابان‌زایی ارائه کرده، آن را تخریب گسترده در مناطق نیمه خشک مرطوب، نیمه‌خشک و خشک دانسته است. به منظور جلوگیری از بیابان‌زایی در ابتدای امر لازم است تا تمامی مواردی که در گسترش بیابان‌ها دخیل هستند را شناسایی و سپس از آن‌ها جلوگیری کرد.  این تخریب می‌تواند عوامل گوناگونی طبیعی، اجتماعی و اقتصادی داشته باشد. در این مقاله قصد داریم دلایل و عوامل بیابان‌زایی را نام برده و بررسی کنیم.

دلایل بیابان‌زایی

آب، خاک و پوشش گیاهی سه عامل مهمی است که در هنگام بیابان‌زایی دچار تغییر و تحول می‌شوند، بدین معنا که در صورت از بین رفتن و یا کاهش چشمگیر این سه عامل به صورت همزمان، بیابان‌زایی شکل می‌گیرد. در طی این اتفاق، پتانسیل‌های زمین کاهش پیدا کرده و خاک بی‌تمر شده یا ظرفیت باروری آن به‌شکل قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند. همانطور که اشاره شد، عوامل گوناگونی در بیابان‌زایی دخیل است؛ از دگرگونی‌های اقلیمی کره زمین گرفته تا اقدامات انسانی همچون کشت و برداشت محصول به صورت فشرده، پرورش و چرای غیر اصولی دام‌ها، افزایش جمعیت و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و عوامل بسیاری دیگر در گسترش بیابان‌ها دخیل هستند.

بیابان‌زایی در ایران

گرم شدن غیرطبیعی زمین در یک سده گذشته، به یکی از نگرانی‌های بزرگ جامعه بشری بدل شده، تا آنجا که روز ۲۷ خرداد را روز مبارزه با بیابان‌زایی نامیده‌اند. برای ایران که بر روی کمربند خشک کره زمین واقع شده، جلوگیری از بیابان‌زایی و اعمال اقداماتی برای بیابان‌زدایی اهمیت فراوانی پیدا می‌کند.  بنابراین ایران در سال ۱۹۹۶ میلادی، در اولین سال تاسیس کنوانسیون جهانی مقابله با بیابان‌زایی به این کنوانسیون پیوست. با انکه متغیر‌های طبیعی در گسترش بیابان‌ها در ایران کم تاثیر نبوده‌اند، اما بیشترین میزان بیابان‌زایی در ایران متعلق به متغیر‌های انسانی موثر بر بیابان‌زایی است، چراکه فرسایش زمین بر اثر عوامل انسانی در ابعاد گسترده‌ای در سراسر کشورمان در حال اتفاق افتادن است.

متغیر‌های طبیعی موثر بر بیابان‌زایی

تغییرات آب و هوایی دو عامل طبیعی مهم در شکل‌گیری مناطق بیابانی هستند. گرمایش زمین به صورت کلی در گسترش بیابان‌ها تاثیر به‌سزایی داشته است، ایران با تقریبا یک سوم میزان بارندگی جهانی، میانگین بارش کمتر از ۵۰ میلی‌متر و میزان تبخیر آب سه برابر میانگین جهانی، از لحاظ گسترش بیابان‌ها بیشتر از بسیاری نقاط دیگر کره زمین در خطر بیابان‌زایی گسترده قرار می‌گیرد. در ایران بیش از ۸۵ میلیون هکتار اراضی و ۳۵ میلیون هکتار بیابان وجود دارد، کاهش بارندگی در ایران باعث خشک شدن اراضی و تبدیل آن‌ها به بیابان می‌شود. خشکسالی‌های پی‌در‌پی و فرسایش آبی از دیگر عوامل طبیعی تاثیرگذار در رشد بیابان‌ها در ایران هستند.

متغیرهای انسانی مؤثر بر بیابانزایی

بزرگ‌ترین عوامل گسترش بیابان‌ها منشا انسانی دارد، تغییر کاربری جنگل‌ها، بهره‌برداری ناپایدار از سفره‌های آب زیرزمینی، الگوهای نامناسب کشت، فشار زیاد چرا بر روی مراتع، همه و همه عوامل انسانی مهمی هستند که به بیابان‌زایی دامن می‌زنند. در کنار موارد ذکر شده مدیریت نادرست منابع طبیعی، تأمین سوخت، کاهش رونق کشاورزی، توسعه شهری، روش‌های آبیاری و آب‌رسانی نادرست، سطح دانش فنی و مهارت کشاورزان، از جمله مواردی هستند که روند بیابان‌زایی را افزایش می‌دهند. خشک شدن تالاب‌ها و سفره‌های زیرزمینی که در نتیجه بهره‌برداری نادرست و غیراصولی از این منابع آب اتفاق افتاده یکی از اصلی‌ترین عوامل انسانی وقوع بیابان‌زایی است.

در چند خط بخوانیم

با ۷۰ درصد مناطق بیابانی و نیمه بیابانی، کشورمان جزء اقلیم‌های خشک و نیمه خشک محسوب می‌شود، از این رو حفاظت و نگه‌داری از منابع موجود و جلوگیری از بیابان‌زایی و اقدامات مناسب برای بیابان‌زدایی اهمیت فراوانی پیدا می‌کند. چراکه بیابان‌زایی عارضه‌ای است که نه‌تنها محیط زیست را تحت تاثیر قرار می‌دهد بلکه بر روی اقتصاد کشورمان نیز آثار مخرب فراوانی به جای می‌گذارد. عوامل طبیعی در روند بیابان‌زایی تاثیرگذار هستند، با این‌حال، کنترل آن‌ها دشوار و حتی غیر قابل کنترل است. از این رو، برای جلوگیری از بیابان‌زایی باید تلاش شود تا سهم عوامل انسانی در فرایند گسترش بیابان‌ها کاهش پیدا کرده و آسیب‌های ناشی از آن، بیش از این دامان اقتصاد و محیط زیست کشور را نگیرد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سایر مقالات

جدیدترین ویدئوها